English Русский Finnish Norwegian Lappland

Bargoollisvuohta 3: Áibmogeardi

Bargoollisvuođa guovddážis leat áibmogearddi modeallaid ráhkadeapmi ja radionuklidaid leavvama árvvoštallan dakkár dilis, mas lundui levvet lihkuhisvuođaid dihte radioaktiivvalaš ávdnasat. Bargoollisvuohta lea juhkkojuvvon guovtti oassái; diliid árvvoštallamii ja rehkenastimii sihke metodaid iskkadallamii.

Lappi dálkediehtaga lágádusa dutkanguovddáš jođiha bargoollisvuođa 3. Dan doaimmat ja ulbmilat leat:

  1. Ráhkadit guovtti sierralágan vejolaš átomlihkuhisvuođas modealla. Nubbi lihkuhisvuohta jurddašuvvo dáhpáhuvvat Hanhikivi átomfápmorusttegis, man leat juste dál huksemin Pyhäjokii. Nubbi fas jurddašuvvo dáhpáhuvvat govddodeaddji átomfápmorusttegis arktalaš mearraguovllus Guoládaga davábealde. Nuoskkideamis ja čáhcái leavvan suonjardeamis ráhkaduvvojit modeallat ja lihkuhisvuođaid guhkesáiggi váikkuhusat árvvoštallojuvvojit.
  2. Guktuid molssaeavttuid váikkuhusat guorahallojuvvojit ja dain ráhkaduvvojit viidánaneinnostusat. Viidánaneinnostusain ožžot dieđu das, mii lea eanemus vuorddehahtti ja mii lea dat vearrámus vejolašvuohta. Einnostusat muitalit sierra vejolašvuođaid radioaktiivvalaš ávdnasiid leavvamii, daid meriide ja dasa man ollu dat levvet lundui. Dat addet dieđu maid das ahte, man ollut radioaktiivvalaš ávdnasat čoggojit olbmuide ja mo dat levvet olbmuide vuoigŋama bokte.  Dieđuid vuođul sáhttá guorahallat maid radioaktiivvalašvuođa sirdáseami dehálaš (sub)arktalaš biebmoráidalasain dego nuoskkideapmi-jeagil-boazu-olmmoš.  
  3. Vai modeallaid bohtosiid sáhttá árvvoštallat suonjardeami dáfus, de bohtosiid veardádallet duođalaš radioaktiivvalašvuođa dásiide Suoma Lappis. Dálkediehtaga lágádus lea čuvvon lunddolaš ja olbmo dagahan radioaktiivvalašvuođa Roavvenjárgga áimmus Davvi-Suomas juo 1960-logu rájes. Dat lea čoaggán, analyseren ja vurkkodan juohke vahkus áibmofilterčájánasaid. Filteriin meroštallet máŋggaid radiologalaččat mearkkašahtti nuklidaid, dego 239,240Pu, 238Pu, 241Am, 90Sr ja 137Cs, meriid áimmus. Árvvuid veardádallet sierra modeallain gávnnahuvvon dásiide, vai sáhttet árvvoštallat vejolaš lihkuhisvuođaid radiologalaš áitagiid olbmuide ja lundui Suoma Lappis, Norgga Finnmárkkus ja Ruošša Guoládagas.